Trẻ em không bao giờ sai một mình

 

Trong những năm gần đây, giáo dục phổ thông đang đứng trước nhiều thách thức ngày càng rõ nét. Không khó để nhận thấy ở một bộ phận học sinh sự thay đổi về hành vi, thái độ và động lực học tập: có em chưa ngoan, có em biểu hiện lệch chuẩn, có em dần mất hứng thú với việc học. Đáng lo ngại hơn là tình trạng hổng kiến thức ngày càng phổ biến, khiến việc tiếp thu những nội dung mới trở nên khó khăn và tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các em.

Là người trực tiếp đứng lớp, tôi cho rằng không thể quy tất cả những biểu hiện ấy về một nguyên nhân duy nhất. Sự sa sút của học sinh là kết quả của nhiều yếu tố đan xen trong một hệ sinh thái giáo dục gồm xã hội – gia đình – nhà trường – giáo viên – bản thân học sinh. Mỗi thành tố đều có phần trách nhiệm nhất định, và chỉ khi nhìn nhận vấn đề một cách đầy đủ, chúng ta mới có thể tìm được những giải pháp phù hợp.

1. Tác động từ xã hội: Cơn bão thông tin và khoảng trống hỗ trợ

Học sinh hôm nay lớn lên trong một thế giới mà thông tin gần như không có giới hạn. Chỉ với một chiếc điện thoại và một cú chạm màn hình, các em có thể tiếp cận vô số nội dung khác nhau, từ những điều bổ ích đến những thông tin độc hại.

Thế nhưng, khả năng tiếp nhận thông tin không đồng nghĩa với khả năng sàng lọc. Không phải em nào cũng đủ bản lĩnh để nhận biết đâu là giá trị cần tiếp thu, đâu là điều cần tránh xa. Mạng xã hội, game online hay những trào lưu lệch chuẩn có thể tác động rất mạnh đến suy nghĩ và hành vi của trẻ khi các em chưa được trang bị đầy đủ khả năng tự bảo vệ mình.

Đáng lưu ý hơn là sự hỗ trợ về tâm lý dành cho học sinh vẫn chưa phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu thực tế. Khi gặp áp lực, thất bại hoặc những bế tắc trong cuộc sống, nhiều em không biết tìm đến ai để chia sẻ. Khi thiếu một người đủ gần gũi để lắng nghe và đủ kinh nghiệm để định hướng, các em rất dễ tìm đến những ảnh hưởng khác, trong đó không phải lúc nào cũng là những ảnh hưởng tích cực.

2. Gia đình: Đủ đầy vật chất nhưng thiếu sự đồng hành

Một thực tế đáng suy nghĩ là không ít gia đình vì cuộc sống mưu sinh mà dành phần lớn thời gian cho công việc, xem việc bảo đảm kinh tế là ưu tiên hàng đầu. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi cha mẹ luôn mong muốn con mình có một cuộc sống đầy đủ hơn.

Nhưng vật chất, dù cần thiết, không thể thay thế sự quan tâm và đồng hành về tinh thần.

Một đứa trẻ có thể được đáp ứng đầy đủ nhu cầu vật chất nhưng vẫn cảm thấy cô đơn nếu không có người trò chuyện, lắng nghe và định hướng. Các em cần được dạy về cách ứng xử, trách nhiệm, lòng tự trọng, sự tử tế và những giá trị cần có để trở thành một người trưởng thành.

Bên cạnh đó, không ít phụ huynh chưa có đủ kỹ năng đồng hành cùng con trong một môi trường công nghệ thay đổi quá nhanh. Có gia đình kiểm soát quá chặt, nhưng cũng có gia đình gần như buông lỏng. Một số khác lại vô tình phó mặc việc giáo dục con cho nhà trường.

Khi thiếu sự đồng hành từ gia đình, học sinh rất dễ bị cuốn theo những tác động bên ngoài, dần mất phương hướng trong học tập cũng như trong quá trình hình thành nhân cách.

3. Nhà trường: Khi thành tích có lúc lấn át những giá trị căn bản

Nhà trường không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là môi trường giúp học sinh hình thành nhân cách, biết sống có trách nhiệm và biết tôn trọng người khác.

Tuy nhiên, ở một số nơi, công tác giáo dục đạo đức và hành vi vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Một số hoạt động kiểm tra, giám sát hoặc giáo dục học sinh còn thiên về hình thức, chưa thực sự tạo ra sự thay đổi từ bên trong.

Khi một cơ sở giáo dục quá chú trọng đến danh tiếng, thành tích, chỉ tiêu hay những kết quả có thể nhìn thấy ngay, những giá trị khó đo đếm như nhân cách, lòng tự trọng, khả năng tự lập và sự trưởng thành của học sinh đôi khi lại bị đặt xuống phía sau.

Một học sinh có thể đạt được những thành tích nhất định trong học tập nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với việc em đã trưởng thành về nhân cách. Các em có thể lớn lên trong môi trường trường học, nhưng nếu thiếu sự giáo dục đúng nghĩa, các em chưa chắc đã trưởng thành trong cách sống.

4. Một bộ phận giáo viên: Áp lực, hạn chế kỹ năng và sự nóng vội

Giáo viên là những người trực tiếp tiếp xúc với học sinh hằng ngày. Vì vậy, thầy cô có ảnh hưởng rất lớn đến sự thay đổi của các em. Nhưng chính giáo viên cũng đang phải đối diện với không ít áp lực từ công việc, hồ sơ, yêu cầu chuyên môn, kết quả học tập và nhiều nhiệm vụ khác.

Khi áp lực kéo dài, nếu thiếu kỹ năng xử lý tình huống và thấu hiểu tâm lý lứa tuổi, một số thầy cô có thể trở nên cứng nhắc hoặc nóng vội. Có những trường hợp giáo viên mong muốn học sinh tiến bộ thật nhanh, nhưng lại chưa đủ kiên nhẫn với những em cần nhiều thời gian hơn.

Bên cạnh đó, sự công bằng trong giáo dục cũng là điều cần được giữ gìn. Những tác động từ các mối quan hệ bên ngoài hay vấn đề dạy thêm – học thêm, nếu không được kiểm soát tốt, có thể ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và đối xử với học sinh.

Đôi khi, điều một học sinh cần không phải là thêm một lời trách mắng mà là một người thầy đủ bình tĩnh để hiểu rằng phía sau một hành vi chưa tốt có thể là một khó khăn mà các em chưa biết cách giải quyết.

5. Từ chính học sinh: Khi thiếu mục tiêu và khả năng tự quản lý

Bên cạnh những tác động từ môi trường xung quanh, chúng ta cũng không thể phủ nhận trách nhiệm của chính học sinh.

Một bộ phận các em còn ham chơi, dành quá nhiều thời gian cho game và mạng xã hội, yêu đương thiếu chín chắn hoặc bị cuốn vào những hành vi không phù hợp với lứa tuổi. Có em biết mình cần học nhưng không hình thành được thói quen học tập; có em từng có mục tiêu nhưng dần đánh mất động lực; cũng có em chưa thực sự hiểu mình muốn gì và cần phải làm gì cho tương lai.

Ở nhiều trường hợp, có thể nhận thấy những điểm chung:

• Thiếu thói quen tự học.

• Thiếu động lực phấn đấu.

• Chưa xác định được mục tiêu cho bản thân.

• Khả năng quản lý cảm xúc và thời gian còn hạn chế.

Tuy nhiên, nhìn nhận trách nhiệm của học sinh không có nghĩa là đổ lỗi cho các em. Một đứa trẻ đang lớn cần được hướng dẫn để biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Nếu phía sau các em không có sự đồng hành của gia đình, sự dẫn dắt của thầy cô và một môi trường xã hội lành mạnh, việc các em dễ chệch hướng cũng là điều rất dễ xảy ra.

Kết luận: Trẻ em không bao giờ sai một mình

Điều quan trọng nhất có lẽ là chúng ta cần thay đổi cách nhìn về những học sinh đang gặp vấn đề.

Học sinh không phải là nguyên nhân duy nhất của sự sa sút. Các em cũng là những người đang gánh chịu hậu quả từ những khoảng trống trong gia đình, nhà trường và môi trường xã hội xung quanh.

Vì vậy, muốn tạo ra sự thay đổi thực chất, không thể chỉ yêu cầu học sinh phải thay đổi. Cần có sự phối hợp của tất cả những người lớn và những môi trường có ảnh hưởng đến quá trình trưởng thành của các em:

• Gia đình cần đồng hành và định hướng cho con những giá trị đúng đắn.

• Nhà trường cần đặt giáo dục nhân cách và sự trưởng thành của học sinh ngang hàng với nhiệm vụ truyền đạt kiến thức.

• Giáo viên cần trách nhiệm, công bằng, mềm dẻo và biết lắng nghe hơn.

• Xã hội cần tạo ra một môi trường thông tin lành mạnh, an toàn hơn cho trẻ.

• Học sinh cần được hướng dẫn để từng bước biết tự quản lý bản thân và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.

Mỗi học sinh đều có quyền được trao cơ hội để thay đổi. Một em học chưa tốt hôm nay không có nghĩa rằng em sẽ mãi như vậy. Một em từng mắc sai lầm cũng không đồng nghĩa với việc em không thể trở thành một người tử tế.

Điều các em cần đôi khi không phải là thêm một lời phán xét, mà là một người đủ kiên nhẫn để tin rằng các em có thể tốt hơn.

Và có lẽ, trách nhiệm của những người lớn chúng ta không chỉ là chỉ ra các em đang sai ở đâu, mà quan trọng hơn, là dẫn đường khi các em chưa biết đi đâu, nâng đỡ khi các em đang chông chênh và giúp các em tìm lại động lực để tự mình bước tiếp.